فصل ششم : حائر و متعلقات آن اين متعلقات شامل مدرسه‌ها و كتابخانه‌ها و مراكز علمى - آموزشى و مساجد جامع بزرگ و تاريخى و آثار باستانى تا پيش از احداث خيابان در اطراف آن است . كربلاى معلّى از مراكز بزرگ اسلامى است كه از هر دو جنبهء دينى و علمى ، به موقعيّت برجسته و ممتازى نايل شده است ؛ يعنى هم‌زمان با برخوردارى از جايگاه بلند و والاى دينى به مركز مهم علمى دست يافته است . زيرا از روز اوّل دين‌پژوهان و تشنگانِ حقيقت و كمال از فِرَق مختلف اسلامى ، بدان روى آوردند و در نتيجه ، مكاتب علمى و مدارس دينى تا سطوح بالا - و به مرور زمان - در آن پديدار گرديد . سران دولت‌هاى اسلامى ، اين تأسيسات را پيرامون حائر مقدس ، ايجاد كردند و طولى نكشيد كه حائر مقدس ، همچون ماه در هالهء اين مراكز علمى ، مدارس دينى و مساجد تاريخى قرار گرفت ؛ چنان‌كه نيبور آلمانى دو قرن جلوتر و در سال 1769 م ، هنگام زيارت كربلا ، ضمن معرفى حرم امام حسين ( ع ) و مراكز دينى و علمى پيرامون آن در سفرنامهء خود ، آورده است : « اين جامع بزرگ در متراژ وسيعى واقع شده كه خانه‌هاى علما و دانشمندان و بزرگان دين از چهار طرف ، آن را در ميان گرفته‌اند » . « 1 »

--> ( 1 ) . سفرنامه نيبور ، ج 2 ، ص 218 .